مقالات

خانه » سیاسی » معرفی کتاب «خلیج فارس و مسائل آن» – شماره ۷۵ و ۷۶

معرفی کتاب «خلیج فارس و مسائل آن» – شماره ۷۵ و ۷۶

gpizjezl

اهمیت خلیج‌فارس که باعث شده است کشور جمهوری اسلامی ایران در یک چهارراه استراتژیک جهانی که دارای منابع زیرزمینی فراوانی است قرار گیرد بر کسی پوشیده نیست و همین موضوع باعث شده است تا بسیاری از ابرقدرت‌های جهان از زمان‌های گذشته به این منطقه چشم بدوزند و برای تسلط و سیطره یافتن برآن دست به هر اقدامی بزنند.
با توجه به اهمیت وافر منطقه خلیج فارس، شناسایی این منطقه و اهداف و سیاست‌هایی که دولت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای برای نفوذ به آن دنبال می‌کنند، برای همه ایرانیان، خصوصا دانشجویان لازم و ضروری است، لذا به دانشجویان محترم (بدون توجه به رشته‌ای خاص) توصیه می‌گردد تا برای پی بردن به مسائل موجود درمنطقه خلیج فارس، این کتاب را مورد مطالعه قرار دهند.
حوزه خلیج فارس و مسائلی که در این منطقه می‌گذرد و اسراری که در این ناحیه مهم استراتژیک و پرانرژی وجود دارد ما را بر آن داشت تا شما دوستان را با این منطقه بیشترآشنا سازیم لذا تصمیم گرفتیم تا یک منبع اطلاعاتی مهم و موثق را برای سهولت کار به شما معرفی کنیم.
منبعی که انتخاب کرده‌ایم کتاب «خلیج فارس و مسائل آن» نوشته  دکترهمایون الهی استاد دانشگاه تهران است که توسط مهدی عباسی ویرایش و تصحیح گردیده است.
این کتاب که بهترین کتاب برگزیده دوران کتاب ۱۳۶۹ گردیده است، دارای یک پیشگفتار و سیزده فصل است.
آخرین شماره این کتاب در سال ۱۳۸۸ در نوبت یازدهم به چاپ رسیده است. ناشر این کتاب انتشارات «قومس» است.
نکته قابل توجه این است که با توجه تحولات حوزه خلیج فارس و به روز نبودن برخی از بخش‌های کتاب، برخی از آمارهای موجود درآن نیازمند اصلاح است.
ما برای صرفه جویی دروقت دانش‌پژوهان محترم، در این یادداشت توضیحی مختصر و مفید از هر فصل آورده‌ایم و سعی داشته‌ایم تا نکات مهم و اصلی را به صورت خلاصه، برای خوانندگان فراهم سازیم.

 فصل اول: وضعیت جغرافیایی و سابقه تاریخی خلیج فارس
نویسنده در این فصل به گستره جغرافیایی منطقه، جغرافیای طبیعی، محدوده جغرافیایی، آب و هوا، موقعیت تاریخی و جغرافیایی و نام خلیج فارس پرداخته است.
در این بخش به معرفی کشورهای اطراف خلیج فارس و علت سهیم بودن آنان در این منطقه پرداخته شده است.
در زمینه نام خلیج فارس نویسنده استناد به اسناد و کتب تاریخی قدیم و باستانی کرده و با آوردن نقل و قول‌هایی از پادشاهان گذشته علت این نام‌گذاری را بیان می‌کند.
آب و هوای مناطق مختلف خلیج فارس و رودهای مختلفی که از این ناحیه سرچشمه می‌گیرند یا به آن منتهی می‌شوند و حدفاصل این منطقه با کشور‌های همسایه که در میزان مالکیت کشورها موثر بوده است، در این کتاب ذکر گردیده است.

 فصل دوم: اهمیت خلیج فارس
برای مشخص نمودن اهمیت خلیج فارس نویسنده به نظریه‌های ژئوپلتیک مختلفی متوسل شده و تلاش کرده است تا با ذکر ابعاد گوناگون اهمیت خلیج فارس، تاثیر انقلاب اسلامی را نیز در این اهمیت بررسی نماید.

مولف در این بخش می‌گوید:
«خلیج فارس به دلیل موقعیت جغرافیایی برای دسترسی به آب‌های آزاد و گرم و به دلیل دارا بودن منابع طبیعی اهمیت ویژ‌ه‌ای پیدا کرده است».
پیروزی انقلاب اسلامی ایران منافع کشورهای صنعتی غرب و کشورهای جنوب شرق آسیا را که به نفت نیاز دارند، شدیدا به مخاطره می‌افکند. قدرت‌های فرا منطقه‌ای برای ادامه حضور و کسب منافع بایستی بر منطقه تسلط داشته باشند و برای تداوم بخشیدن به این سلطه، از دیدگاه دولت‌های سلطه‌گر خارجی و دولت‌های وابسته به منطقه، «ثبات سیاسی» در منطقه خلیج فارس بایستی حفظ گردد و این «ثبات سیاسی» مفهومی ندارد مگر «ادامه  و حفظ  وضع  موجود» اما وضع موجود با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در معرض خطر جدی قرار گرفت، زیرا گسترش تفکر انقلاب اسلامی به کشورهای منطقه می‌تواند نفوذ غرب را شدیدا کاهش دهد. وقوع این حادثه به عدم دسترسی مداوم کشورهای خارجی به منابع نفت و بازار منطقه می‌انجامد.

 فصل سوم: جزایر مهم خلیج فارس
در این فصل صد و سی جزیره موجود در حوزه خلیج فارس به دوقسمت ایرانی و عربی تقسیم می‌گردند و از لحاظ مسکونی یا غیرمسکونی بودن و سایر ویژگی‌های آنان مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند.
دلیل اختلافات موجود بین بعضی از کشورهای منطقه که هر کدام مدعی مالکیت بعضی ازاین جزایر هستند در این قسمت آورده شده و به سیاست‌های عمرانی بعضی ازاین کشورها اشاره گردیده است.

 فصل چهارم: تنگه هرمز و اهمیت آن
دکتر الهی در این قسمت به تعریفی از «تنگه» و موقعیت آن پرداخته و سعی کرده‌اند تا اشاره‌ای نیز به وضعیت حقوقی تنگه‌ها (به شکل عام) داشته باشند.
ویژگی‌های جغرافیایی تنگه، شرایط عبور ترانزیتی، حاکمیت و توان کنترل بر تنگه، مناطق دریایی موجود در تنگه، وضعیت حقوقی حاکم بر تنگه، جایگاه این تنگه در سیاست‌های منطقه‌ای ایران و روابط آن با جهان، تاثیر این تنگه بر سیاست‌های منطقه‌ای عراق، عربستان و عمان، طرح تفکیک تردد در تنگه هرمز و … توسط دکتر الهی در این فصل توضیح داده شده است.
با همه اهمیتی که خلیج فارس از نظر موقعیت ژئوپلیتیکی دارد این دریا بدون گلوگاه آن یعنی تنگه هرمز نه تنها بزودی به باتلاقی از نمک تبدیل می‌شود بلکه اقتصاد جهان با بسته شدن تنگه هرمز متزلزل می‌گردد زیرا بخش اعظم نفت منطقه از این گلوگاه وارد بازار جهانی می‌گردد.

 فصل پنجم: کشورهای حوزه خلیج فارس
ویژگی‌های مشترک در زمینه‌های مختلف سیاسی-فرهنگی-اقتصادی-اجتماعی در روابط کشورهای جهان مخصوصا کشورهای همسایه تاثیر قابل توجهی دارد. این تشابهات میان کشورهای مسلمان حوزه خلیج فارس که دارای فرهنگی نزدیک به هم می‌باشند باعث شده است تا ارتباط آنها (کشورهای حوزه خلیج فارس) به مراتب بیشتر از کشورهای دیگر باشد.
وجود و حضور گسترده آمریکا در منطقه خلیج فارس، وضعیت جغرافیایی، سیاسی،  اقتصادی کشورهای خلیج فارس، وجود رژیم صهیونیستی در منطقه، خواست قدرت‌های فرامنطقه ای برای توسعه نفوذ خود در منطقه خلیج فازس باعث شده است تا بر مشکلات اختلاف برانگیز منطقه افزوده شود.
این‌ها مواردیست که در این فصل مورد بحث قرار خواهد گرفت.

فصل ششم: اختلافات سرزمینی درمنطقه خلیج فارس
اختلافاتی که در این منطقه وجود دارد و مولف درصدد توضیح آن هست شامل مرزهای دریایی و اختلافاتی سرزمینی است.
نویسنده سعی کرده است تا با استناد به تاریخ طولانی حضوراستعمارگران و دولت‌های سلطه گر درمنطقه، اختلافات مرزی و ادعاهای سرزمینی متعددی را که درمنطقه وجود داشته است را با ذکر علت بیان نماید.
نویسنده بیان می‌کند که عدم صلح پایدار در منطقه باعث حضور نیروهای بیگانه درآن شده است.

فصل هفتم: خلیج فارس در صحنه بین الملل
علت اهمیت بالای خلیج فارس در عرصه بین الملل، راه داشتن به اقیانوس‌ها و دریاهای آزاد و دارا بودن منابع معدنی فراوان است.
در این قسمت از اقوام ومللی یاد می‌شود که پس از پی بردن به اهمیت خلیج فارس و پتانسیل آن، برای نفوذ درآن و تسلط یافتن بر آن
برای بهره برداری ازاین ظرفیتها به سوی آن لشکرکشی کرده‌اند یاد می‌شود.
ظهور اسلام و اسلام آوردن بعضی از کشورهای حوزه خلیج فارس که در سیاست‌های منطقه تاثیر گذار بوده است نیز در این قسمت آورده شده است.

فصل هشتم: سلطه گران در خلیج فارس
در این قسمت دکترالهی بطور مصداقی ازکشورهایی نام می‌برد که بخاطرچشم طمعی که به منطقه خلیج فارس داشته‌اند به این ناحیه یورش برده‌اند. برای مثال هجوم پرتغالی‌ها به این منطقه و حضور هلندی‌ها و حضور فرانسه و انگلستان را در این منطقه را یادآوری کرده‌اند.
در این فصل علل این کوشش‌ها از سوی این قدرتمندان برای دستیابی به مستعمرات مشخص در خلیج فارس بیان می‌شود.
دکترالهی محرک اصلی این کشورها را برای نیل به این منطقه را موقعیت استراتژیک و بازرگانی مسقط، ثروت و جلال جزیره هرمز، منابع دریایی خلیج فارس مثل مروارید، وجود انواع گوناگون کالاهای ایران و بین النهرین از جمله ابریشم و…  می‌دانستند.
در این فصل از فعالیت‌های مختلف کشورهای دیگر چون آلمان، بلژیک، روسیه نیز نام برده شده است.
نقش خلیج فارس در جنگ‌های جهانی و تاثیر آن در دو قطبی شدن جهان نیز در این فصل ذکر گردیده است.
جنگ‌های استعماری که ازسوی استعمارگران ترتیب داده می‌شد و نقش مردم خلیج فارس در مقابله با استعماراز نکات بسیار ارزشمند در این فصل از کتاب است.

فصل نهم: سیاست ایالات متحده آمریکا در خلیج فارس بعد از پیروزی انقلاب اسلامی
در این فصل از نقش کشورهایی چون مصر، پاکستان، بحرین، عمان و مخصوصا عربستان در پایه ریزی آمریکا درمنطقه خلیج فارس نام برده است.
در این فصل نقش پیروزی انقلاب اسلامی در تغییرات بنیادی موقعیت آمریکا در منطقه مورد بررسی قرار گرفته است.
تحلیل سیاسی آمریکا از وقایع خلیج فارس، ابزار نظامی ایالات متحده در تسلط بر خلیج فارس، تشکیل نیروهای واکنش سریع و… همه از مواردی است که در این فصل مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

فصل دهم: سیاست اتحاد جماهیر شوروی در خلیج فارس
اهداف شوروی در خلیج فارس، سیاست‌هایی که برای نیل به اهداف خویش دنبال می‌کرد، استمرار سیاست خارجی و مشکلات  سیاست خارجی شوروی درمنطقه، کوشش‌های شوروی برای رفع مشکلات، واکنش  غرب در مقابل تلاش‎‌های شوروی همگی در این فصل مورد بحث قرار می‌گیرد.

فصل یازدهم: خلیج فارس پس از جنگ سرد
در این فصل به بررسی دولت‌هایی می‌پردازیم که ازخارج ازمنطقه آمده‌اند و در پی اعمال  سیاست‌های خود برای تسلط یافتن بر این منطقه بوده‌اند، همانند ایالات متحده آمریکا و سیاست «احیای وضع گذشته» در مقابل «سیاست ضد نفوذ».
علل حملاتی که پس از دوران جنگ سرد صورت گرفته است مثل حمله عراق به ایران، حمله عراق به کویت، حمله آمریکا به افغانستان و آمریکا به عراق و… نظام جدید بین المللی که شکل گرفته است، محوریت داشتن منطقه خلیج فارس در جنگ سرد، کنش و واکنش‌های گوناگون صورت گرفته همگی دزاین فصل توضیح داده شده است.

فصل دوازدهم: تاثیر نفت بر منطقه خلیج فارس
این فصل شامل:

–         تاثیر نفت در قدرت مالی- اقتصادی کشور‌های خلیج فارس

–         تشکیل اوپک و سیاستگذاری آن در تعیین قیمت‌ نفت

–         تاثیر تحولات قیمت نفت در کشورهای تولید کننده

–         اقتصاد نفت محور و تاثیر آن بر ساختار اجتماعی و سیاسی کشورهای خلیج فارس است.

فصل سیزدهم: شورای همکاری خلیج فارس
در این فصل ما شاهد توضیحی از شورای همکاری خلیج فارس و زمینه تشکیل آن خواهیم بود.
وضعیت جغرافیایی شورا، اهداف رسمی، تشکیلات رسمی، علل اصلی ایجاد آن، سیاست‌های اقتصادی، نظامی، خارجی شورا و کارگران مهاجری که در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و اهمیت اقتصادی این کارگران برای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از مواردی هستند که در این فصل مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

 منابع
در قسمت آخراین کتاب، نویسنده برای اطمینان خاطر خوانندگان مبنی بر صحت مطالب مکتوب و موجود در کتاب به ذکر منابع می‌پردازند و شایسته به ذکر است که منابع استفاده شده توسط مولف منابعی استاندارد و مرجع می‌باشد که توسط بسیاری از نهادهای علمی و آموزشی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
با توجه به اهمیت  وافر منطقه خلیج فارس، شناسایی این منطقه و اهداف و سیاست‌هایی که دولت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای برای نفوذ به آن دنبال می‌کنند برای همه ایرانیان لازم و ضروری است.

نظر بگذارید