مقالات

خانه » اندیشه ای » مدیریت اجتماعی دین

مدیریت اجتماعی دین

35089.a5e309104c2cdceed0f19771eff1df8c

ابزارهای حکومت دینی

پیش‌نوشت

درشماره‌ی قبلی درباب ورود دین به عرصه‌ی حکومت واجتماع بحث‌ها و موضوعاتی مطرح شد از جمله این‌که ورود دین به عرصه‌ی حکومت چه ضرورت‌ها وچه مبانی‌ای دارد و اصولا چرا دین در این معقولات باید ورود پیداکند و انگیزه‌ی دین از تشریع درموضوعات اجتماعی چیست؟

حال در این مرحله درصدد هستیم که ابزارهای ورود دین به عرصه‌ی حکومت و اجتماع را بیان کنیم.

 

اشاره

این مسلم است که امروزه حکومت و اجتماع نسبت به گذشته بسیار رشد پیداکرده و حدود آن بسیار گسترده‌تر شده است.

درگذشته اگر حکومت به یک نظام سیاسی اجتماعی ساده و اولیه محدود می‌شد و از نظام اقتصاد و کشاورزی حمایت‌هایی اولیه داشت چرخ جامعه در نوع خود به خوبی حرکت می‌کرد و جامعه با مشکل خاصی مواجه نمی‌شد ولی جامعه و حکومت امروز بسیار گسترده و پیچیده‌تر از گذشته شده است و حکمرانی با ابزارهای ابتدایی گذشته آن کارآمدی خود را ندارد وحکومت به ابزار‌های پیچیده‌تر وگسترده‌تری محتاج است و احساس نیاز به این ابزارها در تمام عرصه‌های سیاسی اجتماعی روز وجود دارد و علوم و دانش‌هایی برای این ابزار‌ها ایجاد شده است. مدیریت اجتماعی در دنیای روز ابزارها و علوم خاص خود را می‌طلبد.

حال سوال اساسی در این نقطه می‌باشد که دین از چه ابزارهایی برای مدیریت اجتماعی و حکومت بین‌المللی استفاده می‌کند و چه ضوابط و قوانینی در این موضوع دارد و این ابزارها از نظر کمی وکیفی چه خصوصیت ومزایایی باید داشته باشند.

همانطور که درشماره‌ی قبل هم اشاره شد این بحث‌ها ناظر به جمهوری اسلامی ایران و غیرآن نمی باشد بلکه ما در باب حکومت اسلامی از منظر منظومه‌ی دینی سخن می‌گوییم و این‌که حکومت از دیدگاه دین باید چگونه باشد.

 

ابزارها

دومولفه‌ی مهمی که  دین در عرصه‌ی حکومت از آن استفاده می‌کند و بسیار بااهمیت می‌باشند یکی افرادند و دیگری علم و دانش.

 

افراد و اشخاص

افراد و اشخاصی که در عرصه‌ی مدیریت اجتماعی و حکومت ورود پیدا می‌کنند باید ویژگی‌ها و امتیازات مطلوب را داشته باشند.

یکی از دلایل مهم ناکارآمدی حکومت‌ها و تشکیلات سیاسی در جهاناز باستان تا به امروز استفاده از نیروی انسانی ناکارآمد بوده و می‌باشد، در صورتی که ناکارآمدی نیروی انسانی از نظر دین بسیار مذموم است تا حدی که این موضوع را خلاف عدالت می‌داند چون منظومه‌ی دین، عدالت را “وضع کل شی فی موضعه “(هر امری را در جایگاه خودش قرار دادن) می‌داند و از آن جهت که افراد ناکارآمد جایگاهشان، جایگاه مناسب آن‌ها نمی باشد خلاف عدالت و منطق است.

دو مؤلفه‌ی مهمی که افراد حکومتی باید داشته باشند تخصص و تعهد است و در صورت متصف بودن به این دو ویژگی است که می‌توان به فرد صلاحیت تصدی پست و مقام اداری و حکومت را اعطا کرد همان‎طور که این مطلب در نهج البلاغه تصریح شده است:

“ثم انظر فی امور عمالک فاستعملهم اختبارا و لا تولهم مجاباة واثرة” در امور کارمندانت بیندیش و پس از آزمایش، به آنان مسئولیت بده و با میل شخصی و بدون مشورت مسئولیت نده.

الف)تخصص

مهم‌ترین ویژگی شخص حکومتی که دین بر آن تاکید می‌ورزد دانش و تخصص اوست.

اصولا زمانی که صلاحیت علمی فرد برای تصدی یک پست سیاسی احراز نشد، فرد نمی‌تواند و نباید ورود به این حوزه داشته باشد چون هدف ما از تشکیلات سیاسی و اجتماعی اصلاح امور و سازماندهی اهدف است و درصدد هستیم آن سازمان یا نهاد را در جهت پیش‌برد اهدافش کمک کنیم، درصورتی که فردی که صلاحیت علمی و تجربی کافی در این حوزه را ندارد، ورود او به تشکیلات سیاسی اجتماعی و حکومت، جز بی‌سامانی و دور شدن از اهداف ثمر دیگری نخواهد داشت.

با فرض این‌که این فرد بسیار دلسوزانه و دغدغه‌مندانه هم به انجام وظایف خود بپردازد باز هم تاثیرات منفی خود را خواهد داشت چون هر فعالیت اقتضائات خاص خود را دارد که مهم‌ترین مؤلفه‌ی آن علم ودانش می‌باشد و باید حکومت‌ها ونظام‌های سیاسی اجتماعی به سمتی حرکت کنند و سازمان‌های خود را به نحوی طراحی کنند که جز افراد باصلاحیت و عالم و متخصص در آن فن، فرد دیگری نتواند ورود پیدا کند.

پرورش افراد

در پایان بحث دانش و تخصص در حکومت باید به این نکته‌ی مهم اشاره کرد که حکومت و دستگاه‌های دولتی باید سازو کار‌هایی را طراحی و اجرا کنند که در این تشکیلات بتوان جوانان مستعد را برای تصدی پست‌های سیاسی و اجتماعی در آینده، آماده کرد.

به این ترتیب که جوانانی را که صلاحیت و استعداد چنین جایگاه‌هایی را دارند، شناسایی کنند و در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی‌ای که مخصوص به این حوزه می‌باشد، رشد و پرورش دهند تا در آینده روش مدیریتی این مسئولان در ابتدای کار به نحو آزمون و خطا نباشد و باعث نشود که درابتدای کار به دلیل عدم دانش و تجربه‌ی کافی بسیاری ازمنابع مادی ومعنوی جامعه را صرف یادگیری و کسب تجربه‌ی خود نمایند.

این ساز وکارها باید به نحوی باشد که این افراد به بهترین نحو بدون دخالت اغراض سیاسی انجام شود و واقعا هر جوانی در هر نقطه از کشور که روحیه و استعداد این چنین فعالیت‌هایی رادارد انتخاب شود و پرورش یابد.

تکمله بحث تخصص‌گرایی

درپایان دو نکته‌ی مهم براساس بحث لزوم تخصص در کارگزاران قابل ذکر است:

۱) فرهنگ تخصص‌گرایی: این مسئله قابل توجه برای توده‌ی مردم و افراد جامعه می‌باشد که مسئولین و شخصیت‌های سیاسی جامعه باید اهل دانش، تجربه و تخصص باشند و این نکته را در انتخابات و دیگر جریان‌های سیاسی که می‌توانند در انتخاب مسئولین نقش داشته باشند مد نظر قرار دهند. در این باره باید اشاره کرد که یکی از ابزارهای مهم برای تحقق این هدف، امر به معروف و نهی ازمنکر است، در واقع از مهم‌ترین کارکرد‌های امر به معروف و نهی ازمنکر، بعد سیاسی و اجتماعی آن می‌باشد.

۲) شایسته سالاری: نکته‌ی دیگر قابل توجه مسئولین می‌باشد و آن این است که در انتخاب مسئولین و کارگزاران حکومتی حتما به دانش و تخصص و تعهد افراد توجه کنند: “فول علی امورک خیرهم”(نهج البلاغه نامه ۵۳) و این ملاک‌ها را در انتخاب افراد در نظر گیرند.

ب)تجربه

تخصص محدود به علم ودانش نمی‌شود بلکه در بسیاری موارد مهارت‌ها و دانش‌های تجربی و عملی افراد را نیز شامل می‌شود.

در بسیاری از پست‌های حکومتی و مدیریتی علاوه بر دانش، نیاز به مؤلفه‌ی تجربه هم وجود دارد، همان‌گونه که در کلمات گهربار حضرت امیر علیه السلام نیز بر این مطلب تاکید شده:

“و توخ منهم اهل التجربه” و کاگزاران را از میان اهل تجربه انتخاب کن.

امروزه مشاهده می‌شود که افراد زیادی تحصیلات آکادمیک و دانشگاهی و حوزوی سطح بالایی دارند ولی زمانی که به مرحله‌ی عمل واجرا می‌رسند از پیش‌برد اهداف وا می‌مانند و این به دلیل عدم توجه به این نکته می‌باشد که برای ظهور درعرصه‌ی سیاسی علاوه بر دانش، تجربه هم نیاز است، همان‌گونه که بر این مطلب در قران کریم به زیبایی صحه گذاشته شده است، که در جریان انتخاب جناب طالوت به رهبری به دو مؤلفه‌ی مهم علم و تخصص تاکید می‌ورزد: “ان الله اصطفاه علیکم و زاده بسطة فی العلم و الجسم”(بقره ۲۴۷) از طرفی ورود افراد بی‌تجربه مانند ورود افراد بی‌دانش است.

ج)تعهد

شخصیت‌ها وکارگزاران حکومتی علاوه بر دانش و تخصص نیاز به یک عنصر مهم و کلیدی دیگر برای صلاحیت تصدی چنین نقش‌هایی دارند و آن تعهد است.

مسئول سیاسی که به عنوان نماینده‌ی مردم و کارگزار ایشان در امر حکومت می‌باشد و مهمترین امور را در دست دارد مسلما باید به بسیاری از امور متعهد باشد چون اگر غیر از این باشد در واقع نقض غرض می‌شود چون هدف ما از انتخاب افراد برای امور حکومتی پیشبرد اهداف است در صورتی که فرد غیر متعهد هیچ یک از اهداف و اغراض را محقق نخواهد کرد.

در باب تعهد لازم است که توضیح مختصری ارائه شود که تعهد به چه معنا می‌باشد و اصولا فرد باید به چه اموری متعهد باشد؟

درباب معنای تعهد به این مقدار بسنده می‌کنیم که تعهد به معنای التزام و پایبندی به اصول و مبانی است و این‌که اعمال فرد در چارچوب‌های معین باشد: “و الصق به اهل الورع والصدق” (با متشرعان و اهل صدق و راستی مجالست کن).

ولی این که فرد به چه اصول و مبانی‌ای باید پایبند باشد به این موارد اشاره می‌کنیم:

التزام به حفظ و صیانت از حقوق و منافع مشروع افراد جامعه و این‌که او کارگزار و خادم ملت است و این قدرتی که دارد قدرتی است که به او اعطا شده و نه بیشتر، پایبندی به موازین مسلم شرعی و دینی،مسئول و پاسخگو بودن و.. . در مورد خادم مردم بودن باز هم حضرت امیر به زیبایی این مطلب را به تصویر کشیده اند: خطاب به کارگزاران: امض الیهم بالسکینة و الوقار، حتی تقوم بینهم فتسلم علیهم ولا تخدج بالتحیة لهم.

 

علم ودانش

ابزار مهم دیگری که درعرصه‌ی حکومت بسیار مهم و تاثیرگذار است و نقش تعیین‌کننده‌ای در پیش‌برد اهداف ایجاد می‌کند علم و دانش است.

امروزه با گسترش جوامع و نیازهای بشر، حوزه‌ی فعالیت حکومت‌ها بسیار گسترده‌تر شده است و این الزام را به وجود آورده است که در عرصه‌ی حکومت از علوم مختلف استفاده شود.

درعرصه‌ی حکومت در جهان امروز باید تلاش کنیم که از نظر علمی و دانش فنی خود را تا سطح بسیار بالایی رشد دهیم به این دلیل که امروزه در عرصه‌ی بین المللی دانش فنی و تخصص یکی از قدرت‌های مهم و مؤثر در پیش‌برد اهداف می‌باشد و از طرفی نقش تعیین‌کننده ای در اجرای برنامه‌ها و دست‌یابی به اهداف دارد.

درشماره‌ی قبل به مبانی حکومت از منظر دین اشاره شد و در این شماره در باب ابزارهای حکومت دینی و ویژگی‌های مسئولین حکومتی مطالبی بیان شد.

ان شاء الله در شماره‌ی آینده‌ی نشریه در باب جایگاه مردم و عموم افراد در حکومت اسلامی و این‌که چه وظایف و منافعی برای مردم تعیین شده است، مطالبی ارائه خواهیم نمود.

*با تشکر از دوست گرامی،آقای چاپاقانی که در استخراج منابع  بسیارهمکاری و کمک کردند.

 

نظر بگذارید