مقالات

خانه » اندیشه ای, حیات88, نویسندگان » مالیات، جستاری درباره یک سنگر جدید

مالیات، جستاری درباره یک سنگر جدید

اقتصاد بدون نفت

راهکاری برای تحقق دولت بدون نفت

۱- مالیات برای همه!

مسئله مالیات پا به­ پای مسأله وابستگی اقتصادی در کشور وجود داشته تا آن­جا که با افزایش هجمه­ ها در زمینه اقتصادی در سال ۱۳۷۵ مقام معظم رهبری در پیام نوروزی خود چنین اعلام می کنند:

به مسؤولان دولتی و هر کسی از مردم که به آن­ها کمک می کند، تأکید کنم و آن، استنقاذ حقوق عمومی است. بسیاری هستند که ثروت­های بادآورده ای دارند، مالیات نمی دهند، از اموال عمومی به نفع شخصی خود استفاده می کنند و بدون استحقاق بسیاری هستند که مالیات و حقی را که متعلّق به مردم است، از درآمد و کسب خود منع می کنند و نمی دهند. این، کارِ ناروایی است.

مالیات متعلق به مردم است یا دولت و اکنون نیاز به کمک و نجات دارد. گویا در زمین حقوق عمومی و مالیه عمومی ما مالیات خوب جاگیر نشده است و گرچه مالیات هم بیت المال است، اما این بیت المال به فراموشی سپرده شده و لقب «پول زور» به خود گرفته است.

در جامعه ما باید در همه ذهن­ها و فکرها جا بیفتد که منع مالیات و منع ادای حقوق عمومی دولت و ملت، یک خلاف و یک گناه است. مسؤولان دولتی باید تلاش کنند که مالیات را – بخصوص- از کسانی که ثروت­های زیادی دارند و مالیات آن­ها در وضع کشور مؤثّر است، استنقاذ کنند؛ چون این حقّ مردم است و باید آن را به هر نحوی که روا و شایسته است، بگیرند.

این مالیات حق ممزوج دولت و مردم است که از مردم برای مردم بواسطه دولت اخذ و مصرف می­شود. در این صورت عمده بحث در مورد چگونگی رابطه دولت و مردم در این فرایند شکل می­گیرد و نکته اساسی در این رابطه هم باید تناسب مالیات و سطح استفاده از منابع عمومی است:

البته، طبقات متوسّط -کسانی که آن طور ثروت­ها را ندارند-مالیات می دهند و در دادن آن هم، آسان گیرتر هستند و سهل­تر عمل می کنند. کسانی هم هستند که از امکاناتی که در اختیار آن­هاست و متعلّق به آحاد مردم است، ثروت­های زیادی را به دست می آورند. این­ها، حقّ دولت را -که حقّ این مردم است- ادا نمی کنند. بنابراین، گرفتن مالیات و اداکردن آن و کمک به دولت و استنقاذ مالیات، یک وظیفه است[۱].

در جامعه اسلامی، مالیات بر درآمد یک امر الزامی و شرعی است؛ اما کسانی هستند که با داشتن درآمدهای کلان از این وظیفه قانونی، شرعی و الزامی که به نفع کشور و طبقات کم­درآمد و درخدمت مصالح اسلامی است، استنکاف می­کنند.

من به شما عرض کنم که مالیات یک امر الزامی و شرعی است و در جامعه  اسلامی، دولت در صورتی که لازم بداند، برطبق قانون باید از درآمدها مالیات بگیرد.کسانی هستند که با داشتن درآمدهای کلان، از زیر این وظیفه ی قانونىِ شرعىِ الزامی -که به نفع کشور و برای طبقات کم درآمد و در خدمت مصالح اسلامی است- استنکاف می­کنند. باید راهی پیدا کنید و نگذارید که این طور بشود[۲].

۲- یک واجبِ شرعیِ فراموش شده

در دیدارهایی که مقام معظم رهبری در آن به موضوع مالیات اشاره نموده اند، عمدتاً بحث الزامی بودن، واجب بودن و وظیفه بودن پرداخت مالیات را گوشزد کرده اند و در درجه اول خود مردم و اصناف را مسئول نظارت بر این امر دانسته اند.

انجمن­های اسلامی باید هوشیارانه عمل کرده و چهره­هایی که شگردهای مخصوصی را برای فرار از مالیات و تقلب و تخلف از قانون بکار می­بندند، افشا کنند. ما از همه  اصناف توقع انصاف داریم و انجمن­های اسلامی،  مخصوصاً رؤسای این انجمن­ها و معتمدین محترم بازار که همواره مورد اعتماد امام و ما بوده اند، به نظارت عمومی بر کار اصناف و جلوگیری از تخطی­های گوناگون برخی از سوء استفاده­کنندگان موظف هستند[۳].

البتّه من شنیدم که مسؤولین مالیاتی کشور دارند طراحی می­کنند، کارهای خوبی دارند انجام می­دهند؛ این کارها باید سریع انجام بگیرد؛ باید تحقّق پیدا کند؛ از مردم باید کمک خواسته بشود و مردم باید کمک کنند؛

شما باید چهره  سوءاستفاده کن را افشا کنید؛ شما باید شگردهای مخصوصی را که برای فرار از مالیات، فرار از قانون و ارتکاب تخلف و تقلب به کار می بندند، برای مأموران دولت و مسؤولان کشور افشا کنید. این کار هنوز هم باید بشود.

۳- آثار و اهداف مالیات

امر مالیات همیشه به عنوان یک مداخله دولتی در اقتصاد برای کنترل سیاست­ها مطرح بوده است. یکی از آثار مهم مالیات شکل­دهی سبک مصرف کالاهای مختلف است. قانون­گذار مالیاتی باید به ضروری بودن کالا و بار مالیاتی و مباحثی از این قبیل توجه کند.

اینکه گفته می­شود از کسانی که مصرف زیاد دارند، مالیات بیشتری گرفته شود، یارانه  کمتری به آن­ها داده شود، حرف بسیار معقولی است، حرف خوبی است. آن کسانی که مصرف کمی دارند، از کمک­های دولتی، از کمک­های عمومی بهره مند شوند[۴].

درآمد مالیاتی به عنوان محرک توسعه و آبادانی، بسیار می تواند رفتارساز و جهت دهنده به فعالیت­های تولیدی و خدماتی باشد؛ از این رو مالیات خون دولت است که باید از طریق مردم تزریق شده تا دولتمردان آن­را در راه پیشرفت صنعتی و اجتماعی برای دستیابی به عدالت صرف کنند.

۴- مالیات و اهداف انقلاب؛ گلوگاهی به اهمیت تنگه هرمز

حوزه مسائل مالیات با چندین هدف مهم یک دولت اسلامی که ما در این مرحله از انقلاب اسلامی به دنبال تشکیل آن هستیم، گره خورده است. مباحثی هم چون پویایی اقتصاد و شفافیت اقتصادی، قوانین و حقوق مالیاتی، تشکیلات مناسب اخذ مالیات با حداکثر کارایی، مصارف مالیاتی برای دستیابی به عدالت اجتماعی، قطع وابستگی به درآمدهای یک جانبه و دوری از شوک­های اقتصادی خارجی و آینده­نگری و نهایتاً کشف ظرفیت­های جدید، همه و همه با اصلاح و شکل­گیری یک نظام مالیاتی منسجم معنا می­یابند.

رابطه این امور را می­توان این­گونه تصویر کرد که اقتصاد شفاف و پویا منجر به دریافت بهینه مالیات می شود که نحوه دریافت و تناسب آن به سه رکن قوانین مالیاتی، مجریان و مودیان مالیاتی وابسته است. قوانین باید در راستای فراسیاست­ها تدوین شوند و تناسب میزان دریافتی و میزان بهره­برداری از امکانات عمومی را لحاظ کرده باشند. نهایتاً این درآمدها باید به نحو عادلانه تجمیع و توزیع شود.

۵- مالیات در اقتصاد مقاومتی

وقتی ما از اقتصاد مقاومتی دم می­زنیم، نباید مهم­ترین بازیگر این صحنه را فراموش کنیم. دولت از مهم­ترین بازوهای اقتصادی کشور است که علاوه بر بستر سازی اقتصادی، فعالیت­های اقتصادی زیادی هم دارد، اما تکلیفش را وسط این جنگ نمی­داند و تا وقتی این فرزند بزرگ به فکر اصلاح و مقاومت نباشد، فرزندان کوچک تصور مقاومتی شدن هم نمی­توانند داشته باشند.

گره بعدی مالیات با تشکیل یک دولت متناسب و کوچک سازی و تحقق اصل ۴۴ قانون اساسی است. دولتی که تکیه بودجه­اش بر مالیات است، باید صنعت و تولید و خدمات کشورش با بهره­وری بالا ادامه حیات دهند تا از قبال سود آنان حیات دولت تأمین شود. در این معادله، اگر دولت توان بهره­وری نداشته باشد، سریع باید میدان را خالی کند تا هزینه اضافی بر او بار نشود و اسباب کسری بودجه را دفع کند.

یکی از کارها -که مهم ترین کار همین است- [این است که ] باید تکیه  بودجه به تولید داخلی باشد، یعنی به درآمدی که مردم تولید می­کنند و مالیات می­دهند. دو کلمه می­خواهم راجع به مالیات عرض بکنم:

عزیزان من! مالیات یک فریضه است. ما امروز از ضعفا مالیات می­گیریم -از کارمند مالیات می­گیریم، از کارگر مالیات می­گیریم، از کاسب جزء مالیات می­گیریم- امّا از فلان کلانْ سرمایه دار، فلان درآمددارِ بی حساب و کتاب مالیات نمی­گیریم؛ فرار مالیاتی دارند؛ اینها جرم است؛ فرار مالیاتی جرم است. آن­که از دادن مالیات به دولت خودداری می­کند و مالیاتی که باید به دولت بدهد -که آن درآمدی که حاصل شده و در اختیار او است، به برکت فضایی است که دولت به وجود آورده است و کاری است که دولت دارد می­کند، پس باید مالیات را بدهد- نمی­دهد، در حقیقت کشور را وابسته می­کند به پول مفت نفت، و وقتی کشور به پول نفت وابسته شد، همین مشکلات پیش می آید: یک روز تحریم می­شود؛ یک روز نفت ارزان می­شود؛ یک روز شاخ وشانه می­کشند؛ کشور به این وضع دچار می­شود.مسأله  مالیات خیلی مهم است. این قلم اوّل. قلم اوّل از کارهای مهمّی که باید انجام بگیرد، این است که بودجه کشور، اداره  دولت، به وسیله  درآمدهای از درون مردم باشد؛ یعنی از همین مالیات، که مالیات هم مربوط می شود به تولید و کسب و کار[۵].

استقلال اقتصادی کشور در گرو عدم وابستگی به درآمد نفتی است. آن­هم نفتی که بصورت خام فروخته شود و تعیین قیمت نفت از سوی مجامع جهانی تحت سلطه غرب صورت می­پذیرد و طرف­های غربی از چندین سو از نحوه قیمت­گذاری­ها سود می­برند. بطور مثال امریکا که هیچ وقت نفت خودش را نمی فروخت، شروع به فروش نفت کرده تا زمینه را برای تکنولوژی­های نوین بعدی آماده کند و از سوی دیگر کشور ما را دچار فشار اقتصادی کند و از سوی دیگر ذی­نفعان اروپایی از ناهمسویی روسیه زیان کمتری بینند و به راحتی بتوانند از سایر بازار ها نیاز خود را تأمین کنند.

از سوی دیگر یک جایگزین نفت برای افزایش درآمدهای دولت در بودجه سال ۱۳۹۴، مالیات ها است. درآمدهای مالیاتی در قانون بودجه سال ۱۳۹۳ بالغ بر ۷۰ هزار میلیارد تومان بود که این رقم به بیش از ۸۶ هزار میلیارد تومان در قانون بودجه ۱۳۹۴ افزایش یافته و شامل حدود  رشد ۲۳ درصدی می باشد. این پیش­بینی رشد در حالی است که عملکرد هشت ماهه مالیات سال ۹۳ بالغ بر ۳۷هزار میلیارد تومان بوده است. هرچند نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در کشور پایین است و محتاج افزایش می باشد، اما در شرایط رکودی، افزایش مالیات ها دارای کارکرد معکوس برای خروج از رکود خواهد بود. بنابراین افزایش بی رویه میزان مالیات ها، زمینه ‏ساز خنثی­­سازی طرح‏های کلان دولت مبنی بر خروج از رکود و همچنین افزایش فعالیت های زیرزمینی تولیدی و خدماتی خواهد شد.

از دیگر مواردی که با مباحث مالیات گره خورده، شفافیت اقتصادی است. وقتی دولت نیاز به مالیات داشته باشد، با عزم بیشتری سیاست­های شفاف­سازی اقتصادی را دنبال می­کند که علاوه بر کنترل جریان مالی کشور می­تواند مشکل یارانه­ ها، اقتصاد زیرزمینی و فساد را تا حد زیادی حل کند.

۶- مطالبه­ گری­ های مردم

علاوه بر نقش بی­بدیل مردم در کمک به افزایش مالیات و کاهش فرار مالیاتی که مکرراً از سوی مقام معظم رهبری مطالبه شده است، باعث می­شود مردم احساس مشارکت بیشتری در فعالیت­های دولت پیدا بکنند. دولتی که با پول مردم تغذیه می­شود، مخارجش باید طبق مصالح و با استدلال قوی باشد تا بتواند مطالبه­های عمومی که در ورای این پرداخت­ها صورت می گیرد، پاسخ دهد و مشروعیت خود را حفظ کند. در برخی کشورها میزان دریافت مالیاتی شاخص میزان مشروعیت دولت محسوب می­شود و دولت که از حمایت مردمی بیشتری برخوردار باشد، یعنی خدمات بهتری ارائه می دهد و مردم از آن رضایت دارند.

در ادامه این مطالبه­گری است که عدالت­خواهی جان تازه می­گیرد و زبان با قوت بیشتری می­تواند از مصرف مالیات برای مردم و محرومین سخن بگوید و از معافیت­های بی­اثر و بی­جاذبه انتقاد کند. آن وقت است که مثل قدیم بیت­المال معنا می­گیرد و غارت مال دولت، دستبرد به همه مردم محسوب می­شود و ارزش­ها جان می­گیرند و نهایتاً یک راه جهنم بسته می­شود.

۷- اوضاع نظام مالیاتیِ ما

باز شدن مباحث حقوقی و اداری و سیاست­گذاری و پیچیدگی­های قواعد مالیات در اقتصاد و ضرورت پرداختن به این مبحث در کشور ها، موجب شکل گیری رشته سیاست­گذاری مالیات[۶] در دانشکده­های حقوق و اندیشکده­های دولتی و خصوصی شده است تا به خوبی شبکه تأثیرات مرتبط به مالیات از نرخ عادلانه و قوانین و اجرا تا توزیع و پاسخگویی به مردم را بررسی کنند. این رشته حتماً از نیازهای آینده نظامی است که می­خواهد تولید اقتدارآفرین در بخش خصوصی و بودجه ای بدون نفت برای دولت داشته باشد.

پیچیدگی قوانین مالیاتی در نرخ­بندی و تنظیم پایه­ها و اعطای معافیت­ها و بی­قدرتی دستگاه اجرایی همه و همه دست به دست هم داده که با امر بیت المال خیلی سطحی برخورد شود و حتی در بلند مدت می­تواند به آثار سوئی بر اخلاق و رفتار صنعت گران و بازاریان بینجامد. برای مثال نظام مالیاتی فعلی موجب تحمیل بار هزینه مالیات به درصد کوچکی از نهادهای اقتصادی کشور می­شود. بسیاری از بخش­ها و نهادها از مالیات معاف هستند و بعضاً در جهت عکس انگیزه های سرمایه­گذاری و فعالیت اقتصادی عمل می کنند.[۷] ترکیب مالیاتی اقتصاد ایران نامناسب است و باید در سهم مالیات های مختلف تجدیدنظر شود.

محاسبه افزایش مالیات، پیچیدگی های فراوانی دارد که محتاج نگرش‏های همه جانبه است. عدم دقت نسبت به ابعاد مختلف و آثار گوناگون افزایش مالیات‏ها، موجب کارکردهای نامناسب در اقتصاد کشور می شود. از آنجا که افزایش مالیات ها در کشور، همواره معطوف به کسب درآمد برای پوشش هزینه های جاری فراوان دستگاه‏های دولتی می باشد، این امر در کارکرد اصلی مالیات که باید مبتنی بر افزایش کارآیی، رفع عدم تعادل ها و بهبود توزیع درآمد باشد، اختلال ایجاد می ­کند و زمینه­ساز ظهور و بروز شکل‏­گیری آثار منفی بر انگیزش های سرمایه گذاری و فعالیت های مولد اقتصادی می شود.

البته در طی چندسال گذشته دستگاه اجرایی مربوطه فعالیت­های مهمی را در راستای شفاف­سازی و افزایش درآمدها و شناسایی مودیان جدید انجام داده است تا بستر اجرای نظام جامع مالیاتی فراهم شود و با همکاری سازنده مجلس برخی قوانین در حال اصلاح هستند و مثلاً بنا به قول رییس سازمان امور مالیاتی از امسال مالیات علی الراس اخذ نخواهد شد و یا اینکه حقوق ماهیانه حدود یک میلیون و پایین­تر، از مالیات بر درآمد معاف شدند و امیدواریم این گام­های اولیه به­درستی برداشته شود تا در بلند مدت بتوان بر کارآمدی آن­ها حساب کرد؛ هرچند ماهیت مالیات یک تنظیم­کننده اقتصادی است و اقتضائات تحریم و مقاومت باید در آن اعمال شود و توان تنظیم کوتاه مدت را هم داشته باشد که با صرف یک قانون برای چند سال این مهم تحقق پیدا نمی­کند.

فضای گسترده مالیات در کشور نیاز به تحقیق و تعلیم در یافته­های کشورهای دیگر و تصویر نظام مطلوب اقتصادی دارد. در فضای تجربیات سایر کشورها، مباحث مالیات بر عواید املاک و سرمایه مطرح است و مالیات بر آلودگی (که به مالیات کربن معروف است) پایه­گذاری شده و در تعالیم غنی اسلامی و دوران حکومت امیرالمومنین علیه السلام ایشان اهتمام ویژه­ای در نحوه در یافت مصرف مالیات داشته­اند و در صورت خطا استانداران را عتاب یا برکنار می­کردند.

نهایتاً این یکی از هزاران جبهه پر اهمیتی است که نیروی متخصص و متعهد ندارد و لازم است دغدغه­مندان هریک از حوزه­های درگیر با مالیات، تحقیقات خودشان را برای ایجاد گفتمان مناسب و رفع وابستگی اقتصادی در این حوزه به کار ببندند تا بر پایه کار علمی بتوان نقدهای منصفانه و سازنده­ای ارائه داد.

۸- همه مردم بر سر سفره مالیات و مالیات­دهندگان

در کار خراج نیکو نظر کن، به گونه‏اى که به صلاح خراج­گزاران باشد. زیرا صلاح‏کار مالیات و خراج گزاران، صلاح کار دیگران است و دیگران حالشان نیکو نشود، مگر به نیکوشدن حال مالیات­دهندگان، زیرا همه مردم روزی خوار مالیات و مالیات­دهندگان ‏اند. … هرگاه از سنگینى خراج یا آفت محصول یا بریدن آب یا نیامدن باران یا دگرگون شدن زمین، چون در آب­فرورفتن آن یا بى‏آبى، شکایت نزد تو آوردند، از هزینه و رنجشان بکاه، آن­قدر که امید مى‏دارى که کارشان را سامان دهد. و کاستن از خراج بر تو گران نیاید، زیرا اندوخته‏اى شود براى آبادانى بلاد تو و زیور حکومت تو باشد[۸].

[۱] پیام به مناسبت آغاز سال ۱۳۷۵

[۲] بیانات مقام معظم رهبری در ۱۳۷۰/۰۴/۱۳

[۳] دیدار اعضای جامعه انجمن های اسلامی اصناف و بازاریان تهران با رهبر انقلاب، ۱۳۷۰/۰۴/۱۳

[۴] بیانات در دیدار زائران و مجاوران بارگاه حضرت علی بن موسی الرضا، ۱۳۸۸/۰۱/۰۱

[۵] بیانات در دیدار مردم آذربایجان  ۱۳۹۳/۱۱/۲۹

[۶]Tax policy

[7] محمد طبیبیان در روزنامه خراسان – مورخ ۱۳۹۳/۰۹/۲۴

[۸] عهدنامه مالک اشتر؛ نامه ۵۳ نهج البلاغه- برای مطالعه بیشتر ر.ک: نهج البلاغه به شرح ابن ابى الحدید (ج۴: ۱۱۵)متن نامه «امراء الخراج‏: ماموران مالیاتی ».

نظر بگذارید